Polacy to największa mniejszość na Litwie – według danych spisowych około 6–6,5 proc. mieszkańców (ok. 180 tys.), skupieni głównie na Wileńszczyźnie. W rejonie solecznickim ich udział sięga nawet 80 proc. Mimo to od lat trwają spory o oświatę i język.
W 2025 i 2026 roku głośno było o reorganizacji polskich szkół w rejonie trockim. Gimnazjum im. Longina Komołowskiego w Połukniu straciło samodzielność i stało się filią innej placówki. Przedstawiciele Akcji Wyborczej Polaków na Litwie–Związku Chrześcijańskich Rodzin oraz Europejska Fundacja Praw Człowieka uznali to za dyskryminację – wskazując, że podobne zmiany nie dotyczyły szkół litewskich, a budynek był remontowany z polskich środków. Litewskie władze tłumaczyły decyzję demografią i efektywnością.
Równolegle zwiększano liczbę godzin języka litewskiego w szkołach mniejszościowych kosztem przedmiotów ojczystych. Resorty argumentowały słabszymi wynikami matur z litewskiego w szkołach polskich. Strona polska i EFHR widziały w tym nacisk asymilacyjny. Szef Państwowej Inspekcji Językowej Audrius Valotka w lipcu 2025 roku nazwał niektóre polskie szkoły „gettami językowymi” i postulował ich likwidację – później wyraził żal, ale wypowiedź wywołała oficjalny protest.
Kwestia dwujęzycznych tablic pozostaje sporna. Sądy administracyjne w 2024–2026 roku potwierdziły legalność dekoracyjnych tablic polsko-litewskich w niektórych miejscowościach rejonu wileńskiego i solecznickiego, odrzucając nakazy Inspekcji Językowej. Oficjalne nazewnictwo publiczne nadal obowiązuje wyłącznie po litewsku. Pisownia polskich znaków diakrytycznych w imionach i nazwiskach jest przedmiotem rozmów.
Polacy na Łotwie (ok. 35–50 tys., ok. 1,9–2,3 proc.) są mniejszością historyczną, skoncentrowaną w Łatgalii. Reformy edukacyjne z lat 2018–2022/2025, wymierzone głównie w rosyjskojęzycznych, ograniczyły nauczanie w językach mniejszości. W 2024 roku zamknięto polską szkołę im. Platerów w Krasławiu z powodu braku uczniów. Pozostały trzy placówki (Ryga, Dyneburg, Rzeżyca). Język polski zanika w sferze prywatnej, a media polskie są ograniczone.
Mniejszość litewska w Polsce (w spisie 2021 ok. 8 tys., organizacje szacują 20–25 tys.) koncentruje się w gminie Puńsk (ok. 75–80 proc. mieszkańców) i okolicach Sejn. Korzysta z pełnej ochrony: dwujęzyczne nazwy miejscowości (ok. 30 tablic w Puńsku), szkoły z litewskim językiem nauczania, prawo do matury z litewskiego, finansowanie kultury i mediów. Litwini zarządzają lokalnymi strukturami i uczestniczą w życiu publicznym bez systemowych barier. Sporadyczne lokalne napięcia nie zmieniają ogólnego obrazu zgodnego współistnienia.
Polska ustawa o mniejszościach z 2005 roku i praktyka realizują zobowiązania traktatowe w większym stopniu niż litewskie regulacje. Mniejszość łotewska w Polsce jest marginalna i nie generuje analogicznych sporów.
Demografia osłabia sieci szkolne wszędzie. Geopolityka skłania rządy do dialogu – jak wizyty i rozmowy w 2025–2026 – ale „małe sprawy” mniejszościowe wciąż obciążają relacje. Komitet Doradczy Rady Europy i bilateralne traktaty wskazują na potrzebę konkretnych rozwiązań językowych i edukacyjnych, a nie wyłącznie deklaracji.
Sytuacja nie jest jednorodna ani jednostronna. Polska mniejszość na Litwie ma realne osiągnięcia polityczne i kulturowe, ale napotyka ograniczenia w przestrzeni publicznej. Na Łotwie procesy są bardziej demograficzne niż polityczne. Litewska mniejszość w Polsce funkcjonuje w stabilniejszych ramach. Trwały postęp wymaga wzajemności: poszanowania tożsamości przy jednoczesnym zapewnieniu integracji językowej – bez stygmatyzacji i bez instrumentalizacji historycznych krzywd.
JACEK TOCHMAN
Dodaj komentarz